Czym jest daltonizm? Czym wyróżnia się to zaburzenie wzroku?

Daltonizm to jedno z najbardziej charakterystycznych zaburzeń widzenia. Nie oznacza ono jednak widzenia bezbarwnego, czarno-białego. O wiele częściej zmagają się z nim mężczyźni a przyczyną tego jest związek daltonizmu z genetyką. Ale problem z rozpoznawaniem kolorów może wynikać także z nabytych uszkodzeń siatkówki. Sprawdzamy dziś jak objawia się daltonizm i w jaki sposób się go diagnozuje.

Objawy daltonizmu - specyfika zaburzenia

Daltonizm (inaczej dyschromatopsja) bywa nazywany ślepotą barw, ale nie jest to precyzyjny opis tego zaburzenia. Jest to grupa schorzeń, które upośledzają zdolność rozróżniania kolorów.

Daltoniści nie potrafią rozpoznać koloru zielonego, a także mają problem z odróżnieniem czerwonego, pomarańczowego i żółtego. Jest to więc nieprawidłowa percepcja barw, co wynika z wadliwej budowy siatkówki.

Daltonizm może być także schorzeniem nabytym. W tym przypadku również chodzi o dysfunkcje siatkówki, ale powstałe na drodze innego mechanizmu. Brak zdolności widzenia barw bywa spowodowany uszkodzeniem nerwu wzrokowego. Dla zrozumienia tego zjawiska ważne jest także to, że schorzenie to nie jest stanem zero-jedynkowym i może występować w różnym stopniu. Oznacza to, że u jednej osoby trudności w rozróżnianiu barw mogą być ledwo zauważalne, u innej - wyraźnie wpływać na codzienne funkcjonowanie. Całkowita niezdolność do widzenia kolorów jest skrajną rzadkością.

Przyczyny daltonizmu

W największym uogólnieniu, przyczyny daltonizmu dzieli się na wrodzone i nabyte.
Według dostępnych badań naukowych dominująca jest wrodzona postać schorzenia. Za dziedziczenie daltonizmu odpowiada mechanizm recesywny, sprzężony z chromosomem X. To właśnie dlatego mężczyźni są znacznie częściej dotknięci daltonizmem - ponieważ mają w swoim genomie tylko jeden chromosom X. Mutacja genetyczna sprawia, że fotoreceptory tworzące siatkówkę nie pracują w pełnym zakresie.

Sprawdź również >> jakie są objawy choroby Wilsona

Daltonizm nabyty najczęściej ma związek z chorobami okulistycznymi i nie tylko. Należą do nich:

• zaćma
• jaskra
• retinopatia cukrzycowa
• stwardnienie rozsiane
• alkoholizm
• uszkodzenia mózgu (w wyniku urazów lub nowotworów)
• zwyrodnienie plamki żółtej

Każda z wymienionych, przy braku odpowiedniego leczenia, prowadzi do spadku ostrości wzroku, uszkodzeń struktur oka i upośledzenia rozpoznawalności barw. Może to wynikać z postępujących procesów starzenia się organizmu, uszkodzeń wywołanych przez promieniowanie UV, jako skutek powikłań po niektórych lekach. Pewne ryzyko dla kondycji oczu stanowią terapie stosowane m.in. w onkologii, leków psychiatrycznych, neurologicznych, przeciwgruźliczych.

Jak widzi daltonista?

Człowiekowi, który ma prawidłowy wzrok, trudno sobie wyobrazić jak widzi daltonista. Aby to zrozumieć, trzeba wiedzieć, że ludzkie oko składa się z trzech typów receptorów – czerwonych, zielonych i niebieskich. Każdy z nich jest wrażliwy na fale widma świetlnego określonej długości.

Gdy oko jest zdrowe, to dostrzegalne jest widzenie trójbarwne – wrażenia odbierane przez oko, łączą się i są przekazywane do mózgu, co prowadzi do rozwinięcia umiejętności rozróżniania kolorów w szerszym zakresie. W przypadku zaburzeń tych receptorów następuje brak widzenia barw w różnym stopniu. Niektóre osoby z daltonizmem rozróżniają kolory dobrze, ale pod warunkiem dobrego oświetlenia.

Daltonizm nie jest jednorodnym zaburzeniem. W zależności od tego, które typy fotoreceptorów w siatkówce nie działają prawidłowo lub wcale, specjaliści wyróżniają kilka rodzajów daltonizmu:

• Protanopia to brak zdolności rozróżniania czerwonego koloru i mylenie barwy żółtej, czerwonej i zielonej. Osoba z tym typem daltonizmu widzi czerwień jako bardzo ciemną, jak brąz, szarość lub czerń. W tym przypadku poważnym problemem jest sygnalizacja świetlna.
• Deuteranopia polega na braku receptorów reagujących na kolor zielony, w wyniku czego chory nie odróżnia koloru zielonego od czerwonego lub postrzega zieleń jako kolor żółty, szary lub beżowy.
• Tritanopia to rzadszy rodzaj daltonizmu, polegający na zaburzeniu widzenia niebieskiego i żółtego. Osoba zmagająca się z tym zjawiskiem nie odróżnia niebieskiego od zielonego oraz żółtego i różowego. Często też kolory są postrzegane jako wyblakłe.
• Achromatopsja to skrajny przypadek, gdzie w istocie następuje całkowita ślepota barwna. Wówczas pacjent wszystko widzi w odcieniach szarości. Oprócz tego może występować nadwrażliwość na światło i zaburzenia ostrości widzenia.

Test na daltonizm

Do rozpoznania daltonizmu wykorzystywane są tablice Ishihary - charakterystyczne okręgi stworzone z kolorowych kropek układających się w liczby, litery lub kształty. Prawdopodobnie każdy z nas miał styczność z testem na daltonizm na jakimś etapie życia. To ważny element m.in. dotyczący uzyskania prawa jazdy. Brak prawidłowego rozróżniania kolorów uniemożliwia odczytanie wzoru umieszczonego na owych tablicach. Ta metoda pozwala na sprecyzowanie jakie konkretnie barwy są dla danego pacjenta problemem.

Drugim testem na daltonizm jest tak zwana metoda denominacyjna, która sprawdza umiejętność nazywania kolorów. Wykorzystuje się do tego lampę Wilczka. Urządzenie posiada podświetlane filtry w kolorach sygnalizacji świetlnej, dzięki czemu można uzyskać pewność, że osoba poddana badaniu może bezpiecznie poruszać się w ruchu drogowym.

Leczenie daltonizmu

W przypadku daltonizmu spowodowanego mutacją genetyczną, nie ma sposobów leczenia - ani operacyjnie, ani farmakologicznie. Inaczej jest natomiast w sytuacji osób, których schorzenie ma związek z innymi chorobami okulistycznymi. Dla każdego pacjenta postępowanie opieranie się na indywidualnym podejściu. Wiele zależy od stopnia uszkodzeń i ogólnego stanu zdrowia.

Dla osób z daltonizmem dostępne są rozwiązania kompensacyjne, które pomagają lepiej rozróżniać kolory w praktyce. Okulary lub soczewki wyposażone w specjalne filtry w dostosowanych do potrzeb pacjenta kolorach, to pomoce optyczne modyfikujące określone długości fal. Dzięki nim możliwa jest poprawa kontrastu między barwami, a co za tym idzie - zwiększenie komfortu w codziennym życiu osób z daltonizmem.

Bibliografia:

J. Neitz, M. Neitz, The genetics of normal and defective color vision [w:] Vision Research 13 April 2011, Volume 51, Issue 7,

A. Almustanyir, A Global Perspective of Color Vision Deficiency: Awareness, Diagnosis, and Lived Experiences [w:] Healthcare 2025, 13(16)

Z. Yang, L. Yan, W. Zhang, J. Qi, W. An, K. Yao, Dyschromatopsia: a comprehensive analysis of mechanisms and cutting-edge treatments for color vision deficiency [w:] Frontiers in Neuroscience Volume 18 - 2024

M. F. Costa, L. D. Henriques, G. S. Souza, An Integrative Review for Clinical Evaluation of Color Vision: The Right Test for the Right Disease [w:] Journal of Current Ophthalmology 2024 36(3)