Zaćma - przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Zaćma, nazywana również kataraktą, to jedna z najczęściej występujących chorób narządu wzroku. Charakteryzuje się stopniowym, postępującym zmętnieniem naturalnej soczewki oka, które prowadzi do pogorszenia jakości widzenia, a w skrajnych, nieleczonych przypadkach - nawet do całkowitej ślepoty. Schorzenie to dotyka przede wszystkim osoby po 50. roku życia, może rozwijać się w każdym wieku, również z powodów genetycznych, wad wrodzonych lub w wyniku urazu. Jak rozpoznać pierwsze symptomy zaćmy, jakie są jej rodzaje i na czym polega nowoczesne i skuteczne leczenie? Poznaj najważniejsze fakty o tej chorobie.

Zaćma - kompendium wiedzy:

Czym jest zaćma?

W zdrowym oku soczewka jest idealnie przezroczysta i jej działanie można porównać do obiektywu aparatu. Jej zadaniem jest skupianie światła na siatkówce by możliwe było ostre widzenie obrazu.

W przebiegu zaćmy dochodzi do zmian w strukturze białek budujących soczewkę, przez co traci ona swoją przezierność. Wskutek tego obraz staje się zamglony, nieostry i zszarzały. Osoby zmagające się z zaćmą często porównują to do patrzenia przez brudną szybę lub gęstą mgłę.

Częstotliwość występowania zaćmy zwiększa się wraz z wiekiem. W trzech grupach wiekowych wygląda to obecnie następująco:

> 50-59 lat - 10-20%
> 60-69 lat - 20-35%
> 70-79 lat - 40-60%
> 80 lat i więcej - około 90%

Objawy zaćmy – jak rozpoznać kataraktę?

Zaćma rozwija się bezboleśnie i często bardzo powoli, przez co we wczesnym stadium bywa ignorowana. Zmętnienie postępuje stopniowo i na początku zdecydowana większość pacjentów nie dostrzega zmian lub traktuje niewielki dyskomfort jako coś naturalnego. Do najczęstszych sygnałów alarmowych przy rozwiniętych zmianach należą:

• pogorszenie ostrości wzroku – obraz staje się rozmyty zarówno z daleka, jak i z bliska, a zmiana okularów na mocniejsze nie przynosi poprawy;
• zamglone widzenie;
• problemy z widzeniem przy gorszym oświetleniu - występowanie zaburzeń ostrości po zmroku oraz tzw. efekt halo wokół źródeł światła, np. reflektorów samochodowych, lamp;
• kłopoty z oceną odległości - szczególnie niebezpieczne podczas prowadzenia samochodu;
• zmiana w postrzeganiu kolorów – barwy stają się wyblakłe, poszarzałe lub matowe;
• podwójne widzenie w jednym oku;
• szybko następujące zmęczenie oczu podczas czytania, pisania czy pracy przed ekranem.

Warto wiedzieć, że czym innym jest zaćma a czym innym bielmo na oku. Czasem te zjawiska są mylone ponieważ objawy są podobne, ale jest między nimi istotna różnica. Zaćma dotyczy zmętnienia wewnętrznej soczewki oka, podczas gdy bielmo jest blizną zlokalizowaną na zewnętrznej, warstwie oka – rogówce.

Przyczyny zaćmy i czynniki ryzyka

Większość przypadków zaćmy ma związek z naturalnymi procesami starzenia się organizmu. Wówczas mówimy o zaćmie starczej. Zaburzenia metaboliczne sprawiają, że soczewka twardnieje i staje się mętna. Istnieje jednak szereg innych czynników, które mogą przyspieszyć ten proces:

• cukrzyca i inne zaburzenia metaboliczne,
• uwarunkowania genetyczne,
• urazy oka mechaniczne lub chemiczne,
• długotrwałe przyjmowanie niektórych leków (zwłaszcza kortykosteroidów),
• przewlekłe stany zapalne wnętrza oka,
• współwystępująca jaskra,
• regularne narażanie oczu na promieniowanie ultrafioletowe (UVB) bez odpowiedniej ochrony,
• palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu - jako zjawiska przyspieszające procesy starzenia i czynniki prozapalne.

Rodzaje zaćmy

Zasadniczo zmętnienie soczewki oka w każdym przypadku polega na tym samym mechanizmie. Jednak przyczyny powstawania zmian i ich czas decydują o tym jak medycyna klasyfikuje to schorzenie. Wyróżniamy kilka typów:

Zaćma starcza

Najczęstsza postać choroby związana z wiekiem. W zależności od tego, w której części soczewki rozpoczyna się proces mętnienia, specjaliści rozróżniają:

• zaćmę jądrową (zmętnieniu ulega samo centrum soczewki, często powoduje przejściową, złudną poprawę widzenia z bliska),
• korową (zmiany zaczynają się na obrzeżach soczewki),
• zaćmę podtorebkową tylną (rozwija się z tyłu soczewki, bardzo szybko upośledza widzenie w jasnym świetle).

Zaćma wrodzona

Diagnozowana u niemowląt i małych dzieci. Może być uwarunkowana genetycznie lub wynikać z chorób, jakie matka przeszła w trakcie ciąży, bądź przyjmowania przez nią niektórych leków. Dowiedz się więcej o zaćmie wrodzonej.

Zaćma wikłająca

Ten typ schorzenia ma charakter nabyty. Powstaje jako powikłanie po innych schorzeniach ogólnoustrojowych (np. ciężka cukrzyca) lub okulistycznych (odwarstwienie siatkówki, zapalenie błony naczyniowej, jaskra).

Zaćma brunatna

Jest to postać zaawansowanego schorzenia, w którym zmętnienia przybierają barwą żółto-brązą. Jest to wynik nagromadzenia się pigmentu

Zaćma pourazowa

Uszkodzenia gałki ocznej wszelkiego pochodzenia mogą prowadzić do powstania zmętnienia jej struktur. Wtedy mamy do czynienia z zaćmą pourazową, którą mogą wywołać bardzo różne sytuacje. Między innymi z tego powodu nie wolno ignorować podrażnień chemicznych czy obcego ciała w oku.

Zaćma wtórna

Z zaćmą wtórną możemy mieć do czynienia jakiś czas po operacji zaćmy pierwotnej. Choć nazwa sugeruje, że katarakta odnawia się, to w rzeczywistości chodzi o zmiany zachodzące już nie w soczewce oka, lecz w torebce tylnej - inne strukturze gałki ocznej.

Diagnostyka zaćmy

Rozpoznaniem zaćmy zajmuje się okulista. Kilka bezbolesnych i prostych badań pozwala ocenić stan narządu wzroku i zakwalifikować pacjenta do leczenia. Jeśli zauważysz u siebie pogorszenie wzroku, kluczowa jest wizyta u specjalisty. Diagnostyka zaćmy jest bezbolesna i obejmuje:

1. szczegółowy wywiad lekarski;
2. badanie w lampie szczelinowej (inaczej - biomikroskopia) – umożliwia lekarzowi obejrzeć soczewkę oka w dużym powiększeniu i ocenić stopień oraz umiejscowienie jej zmętnienia;
3. badanie dna oka (po wcześniejszym rozszerzeniu źrenic kroplami);
4. w przypadku bardzo zaawansowanej zaćmy, gdy brak przezierności oka uniemożliwia dokładną ocenę - wykonuje się badanie

Leczenie zaćmy – to warto wiedzieć!

Wokół katarakty narosło kilka mitów, więc należy wyjaśnić, że w świetle współczesnej wiedzy medycznej nie istnieją żadne krople do oczu ani leki farmakologiczne, które potrafiłyby cofnąć, zatrzymać lub wyleczyć zaćmę. Jedyne skuteczne i bezpieczne leczenie to operacja zaćmy. Natomiast krople do oczu mogą odgrywać pewną rolę w procesie gojenia i regeneracji oka po zabiegu. Wówczas należy zawsze stosować się do zaleceń lekarza i pod jego kontrolą korzystać ze wskazanych preparatów.

Współczesna okulistyka stoi na bardzo wysokim poziomie. Standardem jest zabieg fakoemulsyfikacji. Polega on na wykonaniu mikroskopijnego nacięcia rogówki, usunięciu zmętniałej naturalnej soczewki i wprowadzeniu na jej miejsce nowoczesnej, elastycznej sztucznej soczewki.

Rekonwalescencja po zabiegu trwa krótko, a pełne wygojenie zwykle następuje po około 4-6 tygodniach.

Profilaktyka zaćmy

Głównej przyczyny zaćmy, czyli procesu starzenia, uniknąć się nie da. Jednak mamy wpływ na inne czynniki, dzięki czemu możemy znacznie ograniczyć i spowolnić rozwój zmian w oku. W zapobieganiu zaćmie kluczowe znaczenie ma:

• Ochrona przed słońcem - noszenie certyfikowanych okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV z pewnego źródła. Gwarancję jakości zapewniają akcesoria dostępne w sklepach optycznych.
• Zbilansowana dieta – bogata w antyoksydanty, luteinę, zeaksantynę oraz witaminy A, C i E.
• Rezygnacja z papierosów - palenie wyrobów tytoniowych ma negatywny wpływ na zdrowie ogólne oraz na kondycję narządu wzroku, dlatego w aspekcie profilaktyki zaćmy zdecydowanie warto rzucić palenie.
• Dbałość o zdrowie, w tym także podjęcie leczenia schorzeń metabolicznych, takich jak cukrzyca.

Wielu pacjentów z początkowym stadium zaćmy odkłada decyzję o zabiegu, wychodząc z założenia, że skoro jeszcze jako tako widzą, to nie muszą spieszyć z decyzją o zabiegu. To jednak pewna pułapka, ponieważ trzeba pamiętać, że zaćma jest chorobą nieuchronnie postępującą. Nie zatrzyma się ani nie cofnie, a z czasem zmętniała soczewka staje się coraz twardsza.

Decydując się na zabieg wcześniej, na przykład w wieku 60 lat, dajemy swoim oczom sporą przewagę. Silniejszy jeszcze organizm regeneruje się szybciej, a sam zabieg jest dla niego mniejszym obciążeniem fizjologicznym i psychicznym niż dla osoby starszej o dekadę.

Wczesne wykonanie operacji zaćmy u pacjentów z zachowaną jeszcze ogólną sprawnością znacząco skraca czas rekonwalescencji, zmniejsza ryzyko powikłań pooperacyjnych oraz niemal natychmiastowo przywraca komfort widzenia obuocznego. Czekanie na moment, w którym wzrok drastycznie się pogorszy, nie ma uzasadnienia medycznego.

Źródła:

M. C. Westcott, S. J. Tuft, D. C. Minassian, Effect of age on visual outcome following cataract extraction [w:] The British Journal of Ophthalmology 2000 Dec;84(12)

S. Chen, F. Woreta, D. Chang, Cataracts: A Review [w:] JAMA 2025 Jun 17;333(23)

Adnan A. Nizami, Bharat Gurnani, Arun C. Gulani, Cataract [w] National Library of Medicine February 27, 2024

L. Mackenbrock, G. Labuz, I. Baur, T. Yildirim, G. Auffarth, R. Khoramnia, Cataract Classification Systems: A Review [w:] Klinische Monatsblatter fur Augenheilkunde 2024 Jan;241(1)